TAŞA KAZINMIŞ EGE KADINLARININ ESARETİ
Yıl 1899’du.
Batı Anadolu, bir dizi depremle sarsılıyordu. 20 Eylül sabahına doğru en şiddetli sarsıntı yaşandı.
Aydın ve Denizli adeta yerle bir oldu.
Yaklaşık 3.000 kişi hayatını kaybetti. Hükümet binaları ve camiler yıkıldı.
Osmanlı Hükümeti, binaların ve camilerin onarımı için antik Tralleis kentinden taş çıkarılmasına karar verdi.
Neyse ki arkeoloji meraklısı Hacı Halil Efendi, kazı çalışmalarını denetleme görevini üstlendi.
Onun gözetiminde tiyatronun yakınlarında gerçekleştirilen kazılarda üç önemli eser gün yüzüne çıkarıldı.
Bunlardan biri, hafif hasar görmüş bir Karyatid heykeliydi.
Karyatid, “Karialı Kız” anlamına geliyordu.
Saç örgüsü ve elbisesiyle son derece görkemli bir heykeldi.
2.000 yıl önce yaşamış bir Ege kadınını günümüze taşıyordu.
Bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen en önemli eserlerden biri de bu Karyatid heykelidir.
Atina’daki Akropolis’i bilirsiniz.
Antik çağlardan günümüze ulaşmış eşsiz bir mimari şaheser…
Akropolis’teki Erekhtheion Tapınağı’nın en dikkat çekici bölümü ise güney cephesidir.
Bu cephede, altı kadın heykeli sütun olarak kullanılmış ve tapınağın taşıyıcıları haline getirilmiştir.
Giysileri ve saç biçimleriyle bu kadınlar, Tralleis kentinde bulunan Karyatid heykeline büyük benzerlik gösterir.
Antik çağlardan beri bu heykeller “Karyatid” olarak adlandırılmıştır.
Yani “Karialı Kızlar”.
Bugün Akropolis’teki Erekhtheion Tapınağı’nı ziyaret edenler, altı Karialı kızın görkemli heykellerini hayranlıkla izlemektedir.(*)
Ancak Karia, Yunan değil, Anadolu uygarlığıydı.
Üstelik Atina ile Karia zaman zaman rakip olmuş, birbirleriyle savaşmışlardı.
Peki Karialı kızlar, Antik Yunan’ın en önemli tapınaklarından birinde ne arıyordu?
Heykeltıraşlar neden Yunan kızlarını değil de Karialı kadınları model olarak seçmişti?
MÖ 5. yüzyıldayız.
Pers İmparatorluğu ile Antik Yunan arasında kanlı bir savaş başlamıştı.
Ege kıyılarında kılıçlar ve mızraklar havada uçuşuyordu.
Başlar, kollar ve bacaklar kesiliyordu.
(300 Spartalı filmlerine konu olan savaş…)
Bölgedeki devletler birer birer taraf seçmek zorunda kaldı.
Karia da Antik Yunan’a karşı Perslerin yanında yer aldı.
Karialı erkekler vatanlarından uzakta Perslerle birlikte savaşırken, Karialı kadınlar Ege’de hayatta kalmaya çalışıyor, tüm ağır işlerin yükünü omuzlarında taşıyordu.
Aylar süren son derece kanlı savaşların ardından Sparta’nın öncülüğündeki Antik Yunan galip geldi.
Zaferin ardından Yunanlılar seferberlik ilan ederek Karia’ya saldırdı.
Tüm erkekleri kılıçtan geçirdiler.
Kadınları ise esir alarak Atina’ya götürdüler.
Roma döneminde yaşamış mimar, mühendis ve yazar Vitruvius, hikâyenin devamını anlatır:
“Karialı kadınları da köle olarak kaçırdılar. Ancak kadınların uzun elbiselerini ve evliliklerini simgeleyen diğer sembolleri çıkarmalarına izin vermediler ve onları bu şekilde zorla teşhir ettiler. Utançlarının ağırlığı altında ezilen bu kadınlar, devletlerinin işlediği suçların ve günahların sonsuza dek sembolü haline geldiler. Böylece dönemin mimarları, gelecek nesillerin Karialıların günahlarını hatırlaması için bu kadınların heykellerini kamu yapılarında kullandılar; sanki taşıdıkları utancın yükünü gösteriyor ve cezalarını sonsuza dek sürdürüyorlardı.”
Vitruvius, meslektaşlarına şu tavsiyede de bulunur:
“Mimarın tarih konusunda iyi bir bilgiye sahip olması gerekir. Çünkü bir yapının tasarımında kullanılan ve mimarın, kendisine neden kullandığını soranlara açıklayabilmesi gereken bazı süsleme unsurları vardır.”
Karyatid sütunları, Antik Yunan’ın ardından Roma’da, Ege’de ve Akdeniz uygarlıklarında da kullanılmaya devam etti.
Tapınaklarda, kapı alınlıklarında taşıyıcı unsur olarak yer aldılar.
Bugün Ege ve Akdeniz’deki antik kentleri veya müzeleri gezerken bir Karyatid heykeliyle karşılaşırsanız, o heykelin savaşlara giden eşlerini beklerken tüm ağır işlerin yükünü omuzlamak zorunda kalan ve bunun karşılığında sonsuza dek cezalandırılan Karialı kadınları temsil ettiğini hatırlayın.
Bu kadınlar 2.000 yıldır tonlarca yük taşıyor.
Köle olmalarına rağmen hâlâ gururlu, hâlâ onurlu ve hâlâ dimdik ayaktalar.
(*) Erekhtheion Tapınağı’nda bulunan 6 Karyatid sütununun tamamı kopyadır. Orijinalleri Atina Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.
